सार्वजनिक बांधकाम विभाग (PWD) म्हणजे काय?

सार्वजनिक बांधकाम विभाग हा राज्य शासनाचा एक महत्त्वाचा अभियांत्रिकी विभाग आहे.

याला इंग्रजीत Public Works Department (PWD) म्हणतात.

हा विभाग महाराष्ट्रासह भारतातील जवळजवळ प्रत्येक राज्यात कार्यरत आहे.

विभागाची प्रमुख कामे

PWD चे काम मुख्यत्वे सार्वजनिक पायाभूत सुविधा उभारणे व देखभाल करणे हे आहे. त्यात पुढील बाबींचा समावेश होतोः

1 रस्ते व महामार्ग

राज्य महामार्ग, जिल्हा रस्ते, पूल व उड्डाणपूल बांधणे व दुरुस्ती.

रस्त्यांच्या गुणवत्तेची व सुरक्षिततेची काळजी घेणे.

2 शासकीय इमारती

शाळा, महाविद्यालये, रुग्णालये, सरकारी कार्यालये, पोलिस ठाणे, निवासस्थाने इत्यादींचे बांधकाम व देखभाल.

3 पाणीपुरवठा व सिंचन प्रकल्प (काही राज्यांत) 

कालवे, बंधारे, पाणीपुरवठा योजनेसाठी लागणारी पायाभूत सुविधा उभारणे.

4 सार्वजनिक सोयी-सुविधा

ग्रामीण व शहरी भागातील सार्वजनिक इमारती, बाजारपेठा, विश्रामगृहे, सभागृहे इत्यादी.

PWD ची रचना (Organizational Structure)

PWD ची रचना साधारणपणे खालीलप्रमाणे असतेः

1 मुख्य अभियंता (Chief Engineer) - संपूर्ण विभागाचे प्रमुख.

2 अधिशासी अभियंता (Superintending Engineer) – विभाग (Circle) पातळीवर नियंत्रण.

3 कार्यकारी अभियंता (Executive Engineer) - विभागीय

(Division) पातळीवर जबाबदारी.

4 उपअभियंता (Assistant Engineer) - उपविभाग (Sub-Division) पातळीवर.

5 कनिष्ठ अभियंता (Junior Engineer) - प्रत्यक्ष कामांची देखरेख.

याखाली तांत्रिक सहाय्यक, लेखापाल, शिपाई इ. कर्मचारी असतात.

निधी व नियंत्रण

1. या विभागाचा खर्च व निधी राज्य शासनाच्या अर्थसंकल्पातून केला जातो.
2. प्रकल्पांसाठी टेंडर प्रक्रिया राबवून कंत्राटदार नियुक्त केले जातात.
3. गुणवत्ता व वेळेत काम पूर्ण व्हावे यासाठी अभियंते व अधिकाऱ्यांकडून देखरेख केली जाते.

नागरिकांचा संबंध

• सामान्य नागरिकांचा PWD शी थेट संबंध खालील कारणांनी येतोः
• स्थानिक रस्त्यांच्या दुरुस्तीबाबत तक्रारी.
• शासकीय इमारतीतील सुविधांबाबत मागणी.
• नवीन रस्ता, पूल, शाळा किंवा हॉस्पिटलच्या बांधकामाबाबत मागण्या.

कामाचे प्रकार

PWD कडून कामे दोन प्रकारची केली जातातः

1. नवीन बांधकाम (Construction) 

नवीन रस्ते, पूल, सरकारी इमारती, रुग्णालये, शाळा इ. उभारणे.

2. देखभाल व दुरुस्ती (Maintenance)

जुन्या रस्त्यांची दुरुस्ती, शाळा/ हॉस्पिटलची देखभाल, पूलांची मजबुतीकरण.

टेंडर प्रक्रिया

• PWD थेट बांधकाम करत नाही, तर कंत्राटदारांकडून काम करून घेतो.
• ई-टेंडर प्रक्रियाद्वारे कामे दिली जातात.
• कंत्राटदाराला ठरलेल्या अटी व गुणवत्तेनुसार काम करणे बंधनकारक असते.

नागरिकांची भूमिका

• स्थानिक लोकप्रतिनिधी (MLA, नगरसेवक, सरपंच) यांच्या शिफारशीवरून प्रकल्प उभे राहतात.
• नागरिकांना रस्त्यांबाबत किंवा इमारतींच्या सुविधांबाबत तक्रार करायची असल्यास संबंधित PWD च्या विभागीय/उपविभागीय कार्यालयाशी संपर्क साधावा लागतो.

महसूल व निधी

• PWD ला राज्य सरकारच्या अर्थसंकल्पातील मोठा भाग दिला जातो.
• उदा. महाराष्ट्रात PWD चं वार्षिक बजेट हजारो कोटी रुपयांचं असतं.
• हा निधी जिल्हानिहाय व प्राधान्यानुसार विभागला जातो.

विभागणी

1 National Highways (NH) - केंद्र सरकारकडे.

2 State Highways (SH) - PWD राज्य सरकारकडे.

3 District & Rural Roads - जिल्हा परिषद + PWD.

नवनवीन प्रकल्प

1. आजकाल PWD मध्ये नवीन तंत्रज्ञान वापरलं जातं जसं की:
2. Green Building Concept (ऊर्जाबचत करणाऱ्या इमारती)
3. Smart Roads (सिग्नल, सीसीटीव्ही, फूटपाथसह)
4. E-governance system (ऑनलाईन टेंडर, ऑनलाइन तक्रार नोंदणी)

थोडक्यात

• सार्वजनिक बांधकाम विभाग म्हणजे राज्य सरकारचा अभियंता व बांधकाम विभाग होय.
• तो राज्यातील रस्ते, पूल, शासकीय इमारती, पाणीपुरवठा योजनेसाठी लागणारी कामे करतो व त्यांची देखभालही करतो.