शेजाऱ्याने शेताचा रस्ता बंद केला? काय कराल?

सर्वप्रथम समजून घ्या - रस्ता कोणाचा आहे?

तो रस्ता शासकीय आहे का? (शिव रस्ता / सार्वजनिक रस्ता)

की तो खाजगी मालमत्तेवरून जातोय?

हे जाणून घेण्यासाठी गावाचा नकाशा (फेरफारनंतरचा) आणि सातबारा / फेरफार दाखले बघा.

2 तुमच्याकडे त्या रस्त्याचा कायदेशीर हक्क आहे का?

हे पाहा

• तुमच्या 7/12 उताऱ्यावर "शिव" असा शब्द आहे का?
• मागील ३०-४० वर्षे तो रस्ता वापरात होता का?
• कोणताही तक्रार न करता तो रस्ता सार्वजनिक पद्धतीने चालू होता का ?
• जर नियमित वापरात असलेला रस्ता असेल, तर तो बंद करणे गैरकायदेशीर आहे.

3 काय करता येईल - कायदेशीर उपाय

• तक्रार करा - ग्रामपंचायतमध्ये / पोलिसात
• शेजाऱ्याने खांब, तार, माती टाकून रस्ता अडवला असल्यास, ताबडतोब ग्रामसेवक किंवा सरपंच यांच्याकडे तक्रार करा.
• स्थानिक पोलीस स्टेशनमध्ये 'सार्वजनिक रस्ता अडवला' म्हणून FIR नोंदवा. (IPC 341-Wrongful restraint)

SDO/तहसीलदार यांच्याकडे अर्ज (राजस्व अधिकाऱ्यांकडे)

• भूमी अभिलेख विभागामार्फत मोजणी करून रस्ता अस्तित्वात आहे हे सिद्ध करता येते.
• जर "शिव" किंवा सार्वजनिक वाटेचा उपयोग दिसत असेल, तर शासन हस्तक्षेप करू शकते.

स्थानीक सिव्हिल कोर्टात दावा दाखल करा

• "Injunction" म्हणजे "रस्ता बंद करू नये" असा कोर्टाचा प्रतिबंधक आदेश घेता येतो.
• 'Mandatory Injunction' मिळवून रस्ता पुन्हा सुरू करण्याचे आदेश घेता येतात.

4 कायदे/धोरणांचा आधार

• IPC 341 कोणत्याही व्यक्तीला त्याच्या हक्काच्या मार्गावरून जाण्यापासून रोखणे गुन्हा आहे.
• महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम, 1966 सार्वजनिक मार्ग अडविणे बेकायदेशीर.
• CPC Order 39 Rule 1-2 | कोर्टाकडून अंतरिम आदेश मिळवता येतो (रस्ता बंद होऊ नये म्हणून).
• ग्रामपंचायत अधिनियम सार्वजनिक मार्ग अडवणे ग्रामपंचायत दंडनीय ठरवू शकते.

कोणत्या स्थितीत शेजारी रस्ता बंद करू शकतो?

• शेतीतून जाणारा रस्ता खाजगी मालकीचा असेल आणि जर तुम्ही कोणतीही पूर्वीची संमती न घेता तो वापरत असाल किंवा वाद सुरू असताना न्यायालयीन स्थगिती (Stay) मिळालेली असेल.
• अशा परिस्थितीत शेजारी रस्ता बंद करण्याचा प्रयत्न करू शकतो, पण त्याला कायदेशीर प्रक्रिया पार पाडावी लागते (उदा. कोर्टात दावा, तहसीलदाराकडून फेरफार, इ.)

३० वर्षांपेक्षा अधिक काळ वापरलेला रस्ता बंद करता येतो का?

• नाही !
• महाराष्ट्र भूधारणा कायद्यानुसार, जर कोणी व्यक्ती "30 वर्षांहून अधिक काळ" सार्वजनिक मार्ग वापरत असेल आणि कोणीही विरोध केला नसेल, तर त्या मार्गाचा वापर कायम राहतो. याला "Easement by Prescription" म्हणतात.
• कोर्टात तुमच्याकडे वापराचा पुरावा असेल (साक्षीदार, फोटो, जुने नकाशे) तर तुम्हाला तो रस्ता चालू ठेवण्याचा अधिकार असतो.

मोजणी (Land Survey) करून काय करता येतं?

• तलाठी किंवा भूमापन विभागाकडे अर्ज करून "रस्ता कुठून जातो?" हे स्पष्ट करता येते. जर तो रस्ता गाव नकाशात शिव रस्ता म्हणून दाखवलेला असेल, तर शासकीय अधिकारी स्वतःहून तो मार्ग पुन्हा मोकळा करू शकतात.
• पाहणी नोंद (Inspection Report) ही कोर्टात सुद्धा उपयोगी ठरते.

लोक काय चुका करतात?

1 केवळ तोंडी भांडण करणे शेजारी पोलिसांत तुमच्यावर तक्रार करू शकतो.

2 पोलिसांत तक्रार करून थांबणे केवळ पोलिस उपाय पुरेसा नसतो.

3 जमीन नकाशे, दस्तऐवज न पाहता दावा करणे कोर्टात तुमचा दावा कमकुवत होतो.

4 चिडून शेजाऱ्याची जमीन अडवणे तुमच्यावर गुन्हा दाखल होऊ शकतो.

कोर्टात गेल्यास काय करावं लागतं ?

• Civil Suit for Injunction (प्रतिबंध आदेश): कोर्टाकडे मागणं: "शेजाऱ्याला रस्ता बंद करू नये असे आदेश द्या"
• कोर्ट पुरावे मागते - जुने 7/12 उतारे, रस्ता वापराचा पुरावा, नकाशे.
• कोर्ट स्थळ पाहणी (Local Inspection) सुद्धा करते.

कोणत्या अधिकाऱ्यांकडे जावं लागतं ?

1 ग्रामसेवक / सरपंच तक्रार घेऊन ग्रामपंचायतीकडून सार्वजनिक रस्ता उघडण्यासाठी प्रयत्न.

2 तलाठी / मंडळ अधिकारी नकाशा, फेरफार दाखला, जमीनमोजणी मागवता येते.

3 पोलीस स्टेशन अडथळा निर्माण केल्यास FIR (IPC 341).

4 तहसीलदार / SDO निर्णय. अधिकृत मोजणी, आदेश, स्थगिती प्रक्रियेचा

5 सिव्हिल कोर्ट अंतिम कायदेशीर निर्णय (स्थायी रस्ता हक्क).