ग्रामपंचायत ठराव म्हणजे काय?

ग्रामपंचायत ठराव (Resolution) म्हणजे ग्रामपंचायतीच्या बैठकीत सदस्यांनी विशिष्ट विषयावर चर्चा करून घेतलेला औपचारिक निर्णय होय.

हा निर्णय बहुमताने घेतला जातो आणि तो ग्रामपंचायतीच्या अधिकृत नोंदींमध्ये (मीटिंग मिनिट्समध्ये) लिहिला जातो.

ठराव का केला जातो?

ठराव हे कोणतेही निर्णय अधिकृत करण्यासाठी आवश्यक असते, जसे की:

• नवीन विकासकामे मंजूर करणे (रस्ते, नळपाणी योजना, शौचालय वगैरे).
• सरकारी योजनांचा लाभ देणे.
• निधीचे वाटप व खर्च.
• गावातील अडचणी सोडवण्यासाठी उपाययोजना.
• कोणत्याही शासकीय निर्देशांची अंमलबजावणी.

ठराव तयार करताना काय समाविष्ट असते ?

• ठराव क्रमांक आणि तारीख
• बैठकीचे अध्यक्ष (सर्पच / उपसरपंच)
• उपस्थित सदस्यांची नावे
• विषय / अजेंडा
• ठरावाचा मजकूर - काय निर्णय घेण्यात आला आहे, त्याचे स्पष्टीकरण.
• मतफळ - ठराव बहुमताने मंजूर झाला की सर्वानुमते.
• सही - सरपंच, सचिव व उपस्थित सदस्यांची.

ठरावाचे महत्त्व

• तो कायदेशीर दस्तऐवज मानला जातो.
• सरकारी कामकाज व अनुदानासाठी आवश्यक असतो.
• भविष्यात कोणताही वाद झाल्यास, ठराव ही पुरावा म्हणून मांडता येतो.

ठरावांचे प्रकार

1 सामान्य ठराव (General Resolution)

सामान्य प्रशासनाशी संबंधित असतो.

उदा. सफाई कर्मचाऱ्याची नेमणूक, शाळा साफसफाईसाठी मजूर ठेवणे.

2 विकास कामांचा ठराव (Developmental Resolution)

विकास योजनांसाठी घेतला जातो.

उदा. रस्ता तयार करणे, नळपाणी योजना मंजूर करणे.

3 आर्थिक ठराव (Financial Resolution)

खर्च, निधी वाटप, बजेट यावर आधारित.

उदा. पाण्याच्या टाकीसाठी ₹1,00,000 खर्चास मंजुरी.

4 शासन निर्णय अंमलबजावणी ठराव (Implementation of GR Resolution)

शासनाच्या आदेशाची अंमलबजावणी करण्यासाठी.

उदा. 15 व्या वित्त आयोगाचा निधी वापर.

ठराव कधी घेता येतो?

• ठराव ग्रामसभा किंवा ग्रामपंचायत बैठकीत घेतला जातो.
• किमान क्वोरम (बहुसंख्या) असणे आवश्यक आहे - म्हणजे सर्व सदस्यांपैकी ठरावीक सदस्य उपस्थित असावेत (सामान्यतः 50% किंवा त्यापेक्षा जास्त).
• ठराव मंजूर होण्यासाठी तो बहुमताने (किंवा सर्वानुमते) मान्य झाला पाहिजे.

ठरावाची कायदेशीर बळकटी

• महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम 1958 नुसार ग्रामपंचायत ठरावास कायदेशीर मान्यता आहे.
• अनेक वेळा सरकारी कार्यालये / योजना मंजूर करताना ठरावाची प्रत मागतात.
• RTI (माहितीचा अधिकार) अंतर्गत ठरावांची माहिती नागरिक घेऊ शकतात.

ठरावास नोंदवण्याची प्रक्रिया

1. बैठकीचे नोटीस दिले जाते (मिनिमम 3 दिवस आधी).
2. बैठक घेऊन ठरावावर चर्चा केली जाते.
3. ठराव मंजूर केल्यावर त्याची नोंद मिटिंग रजिस्टरमध्ये केली जाते.
4. ठरावावर सरपंच, सचिव व सदस्यांच्या सह्या घेतल्या जातात.
5. गरज असल्यास ठरावाची प्रत संबंधित सरकारी विभागास दिली जाते.

ठराव रद्द किंवा बदल करण्याची प्रक्रिया

ग्रामपंचायतीचा ठराव मंजूर झाल्यानंतरही तो रद्द (Cancel) किंवा बदल (Amend) करता येतो, पण त्यासाठी काही विशिष्ट प्रक्रिया पाळावी लागते.

1 नवीन बैठक बोलवावी लागते

ठराव रद्द करायचा असल्यास ग्रामपंचायतीची नवी बैठक बोलवून त्यात "मागील ठराव रद्द करण्याचा" मुद्दा अजेंडामध्ये टाकावा लागतो.

2 मागील ठरावाचा संदर्भ द्यावा लागतो

ज्या ठरावात बदल करायचा आहे त्याचा क्रमांक, तारीख व विषय स्पष्टपणे नमूद करावा लागतो.

3 नवा ठराव मंजूर करावा लागतो

बहुमताने मागील ठराव रद्द किंवा दुरुस्त करण्याचा ठराव मंजूर करावा लागतो.

4 दोन्ही ठरावांची नोंद ठेवावी लागते

मागील ठराव आणि रद्द/बदल केलेला ठराव दोन्हींची नोंद 'ठराव पुस्तक' किंवा बैठकीच्या मिनिट्समध्ये ठेवावी लागते.

5 शासनाला कळवावे लागते (जर गरज असेल तर)

जर पहिला ठराव शासन कार्यालयात सादर केला असेल, तर बदललेला ठरावसुद्धा लिहून शासनाला कळवावा लागतो.

उदाहरण:

मूळ ठरावः "गावातील वाचनालयाच्या दुरुस्तीसाठी ₹50,000 मंजूर करणे" (ठराव क्रमांक 10/2025, दिनांक 10 मार्च 2025).

रद्द ठरावः "मूळ ठराव क्रमांक 10/2025, दिनांक 10 मार्च 2025, वाचनालय दुरुस्तीस ₹50,000 मंजूर करणारा ठराव आर्थिक कारणास्तव रद्द करण्यात येत आहे."

लक्षात ठेवावे

• व्यक्तिक मनमानीने ठराव रद्द करता येत नाही – तो संपूर्ण ग्रामपंचायतीच्या बैठकीतच रद्द/बदल होतो.
• जर ठरावावर आधीच काही खर्च झाला असेल, तर रद्द करताना शासनाचे विशेष निर्देश लागतात.
• काही ठराव ग्रामसभा मध्ये झाले असतील, तर ते रद्द करताना ग्रामसभेचीही मंजुरी घेणे गरजेचे असते.