महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता म्हणजे काय?

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता (Maharashtra Land Revenue Code - MLRC), 1966 ही महाराष्ट्र राज्यातील जमीन, महसूल आणि जमीन प्रशासनाशी संबंधित सर्व कायद्यांना एकत्रित करून बनवलेली एक प्रमुख कायदेशीर संहिता आहे.

ही संहिता १ ऑगस्ट १९६७ पासून अमलात आली.

अर्थ

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता म्हणजे राज्यातील जमीन व्यवस्थापन, मालकी, वापर, जमीन महसूल वसुली, जमीन नोंदी, सीमांकन, मालमत्ता वर्गीकरण आणि जमीन संबंधित वाद निराकरण यांसाठी तयार केलेला सर्वसमावेशक कायदा.

मुख्य उद्दिष्टे

1. महाराष्ट्र राज्यातील सर्व जमीनसंबंधी कायदे एकत्र आणणे.

2. जमीनधारक, शेतकरी, व जमीन प्रशासन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करणे.

3. महसूल विभागाच्या अधिकाऱ्यांचे अधिकार आणि जबाबदाऱ्या निश्चित करणे.

4. जमीन नोंदणी, फेरफार, पिक नोंद, हक्क नोंदणी, सीमांकन इत्यादींसाठी नियम तयार करणे.

5. बेकायदेशीर ताबा, जमीन हस्तांतरण, व वाद निराकरणासाठी कायदेशीर चौकट उपलब्ध करणे.

महत्वाची प्रकरणे (Chapters)

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेत साधारणतः पुढील प्रमुख विषयांचा समावेश आहे

1. प्रशासनाची रचना (Revenue Officers and their Powers)

तहसीलदार, नायब तहसीलदार, उपविभागीय अधिकारी, जिल्हाधिकारी यांचे अधिकार.

2. जमिनीचे वर्गीकरण (Classification of Land)

बाळी जमीन, वनजमीन, बंधाऱ्याखालील जमीन, गावठाण इ.

3. हक्क व जबाबदाऱ्या (Rights and Liabilities of Holders of Land)

मालक, भाडेकरू, कुटुंब सदस्यांचे अधिकार.

4. महसूल वसुली (Revenue Assessment and Collection)

जमिनीवरील कर, दंड, पाण्याचा महसूल.

5. जमीन हस्तांतरण (Transfer of Land)

विक्री, दान, भाडेपट्टा, वारसा याबाबतचे नियम.

6. नोंदणी व फेरफार (Record of Rights & Mutation)

७/१२ उतारा, ८अ फेरफार, पिकपाहणी नोंद.

7. सीमांकन (Boundaries and Survey)

जमिनीच्या हद्दीचे मोजमाप आणि तंटे.

8. बेकायदेशीर कब्जा व वाद (Encroachment and Disputes)

शासकीय जमिनीवरील अतिक्रमणांवरील कारवाई.

अंमलबजावणी करणारे अधिकारी

• जिल्हाधिकारी (Collector)
• उपविभागीय अधिकारी (SDO)
• तहसीलदार
• मंडळ अधिकारी
• तलाठी

महसूल नोंदी (Land Records)

• या संहितेअंतर्गत ठेवली जाणारी काही महत्वाची नोंदी म्हणजेः
• ७/१२ उतारा (Record of Rights)
• ८अ फेरफार नोंद
• नकाशे व सर्वे क्रमांक
• पिकनोंद व हद्द नोंदी

संबंधित कायदे

या संहितेसोबत महाराष्ट्रातील खालील कायदे वापरले जातातः

1. महाराष्ट्र कृषी जमिन हस्तांतरण (मर्यादा) कायदा, १९६१

2. महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम

3. महाराष्ट्र प्रादेशिक नगररचना अधिनियम

4. वन (संरक्षण) अधिनियम इत्यादी.

महत्त्वाची कलमे (Important Sections of MLRC)

1. कलम 7 महसूल अधिकाऱ्यांचे वर्गीकरण.

2. कलम 20 जमीन हक्काचे प्रकार.

3. कलम 148 हक्क नोंद (Record of Rights - ७/१२).

4. कलम 150 फेरफार नोंद (Mutation Register – ८अ).

5. कलम 157 सीमांकन व नकाशे.

6. कलम 202 अतिक्रमणावरील कारवाई (Encroachment Removal).

7. कलम 247 महसूल अपील प्रक्रिया.

8. कलम 257 महसूल न्यायालये व त्यांचे अधिकार.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व

• जमीन मालकीचा पुरावा मिळतो.
• बँकेकडून कर्ज घेताना ७/१२ आवश्यक असतो.
• सरकारी योजनांमध्ये अर्ज करताना महसूल नोंदी लागतात.
• अतिक्रमण झाल्यास कायदेशीर कारवाईचा आधार मिळतो.