निवडणुकीतील आचारसंहिता म्हणजे काय?

"निवडणुकीतील आचारसंहिता" म्हणजे निवडणूक काळात सर्व राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि सरकारी अधिकारी यांनी पाळायचे नियम.

ही नियमावली राज्य निवडणूक आयोग (State Election Commission) किंवा भारत निवडणूक आयोग (Election Commission of India) जारी करते.

निवडणुकीत प्रामाणिकपणा, पारदर्शकता आणि सर्व उमेदवारांना समान संधी मिळावी यासाठी तयार केलेले नियम म्हणजे "निवडणुकीची आचारसंहिता".

आचारसंहितेचा उद्देश

1. निवडणुकीत कोणताही पक्ष सत्ता किंवा पैशाचा गैरवापर करू नये.

2. मतदारांवर अनुचित प्रभाव पडू नये.

3. निवडणूक शांततेत आणि निष्पक्ष वातावरणात पार पडावी.

मुख्य नियम

1. सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर नाही.

सत्ताधारी पक्षाने सरकारी गाडी, हॉल, अधिकाऱ्यांची मदत निवडणुकीसाठी वापरू नये.

नवीन शासकीय योजना किंवा निधीची घोषणा करता येत नाही.

2. मतदारांना प्रलोभन नाही

पैसे, दारू, वस्तू वाटप करणे गुन्हा आहे.

कोणालाही धमकावणे किंवा धार्मिक/जातीय द्वेष पसरवणे निषिद्ध आहे.

3. प्रचाराचे नियम

सार्वजनिक ठिकाणी प्रचारासाठी परवानगी घ्यावी लागते.

लाऊडस्पीकरच्या वेळा व नियम पाळावे लागतात.

4. सरकारी कार्यक्रमात राजकारण नाही

सत्ताधारी पक्षाचे नेते सरकारी कार्यक्रमात राजकीय भाषण करू शकत नाहीत.

5. मतदानाच्या दिवशीचे नियम

मतदान केंद्राजवळ प्रचार निषिद्ध.

मतदारांवर दबाव टाकू नये.

आचारसंहिता लागू कधी होते ?

• निवडणुकीची घोषणा होताच लगेच आचारसंहिता लागू होते आणि निवडणूक निकाल घोषित होईपर्यंत लागू राहते.

उल्लंघन केल्यास काय होते ?

• निवडणूक आयोगाकडून नोटीस, इशारा, किंवा गुन्हा नोंदवला जाऊ शकतो.
• उमेदवारी रद्द होण्याची शक्यताही असते.
• उदाहरणार्थ: मतदारांना पैसे वाटणे, धार्मिक द्वेष निर्माण करणे इ.

आचारसंहिता केव्हा संपते ?

• मतदान पूर्ण होऊन निकाल घोषित होईपर्यंत आचारसंहिता लागू राहते.
• यानंतर पुन्हा सरकारी कामकाज नेहमीप्रमाणे सुरू होऊ शकते.

आचारसंहितेचे प्रकार

1. राज्य/केंद्र निवडणुकांसाठी भारत निवडणूक आयोगाची नियमावली.

2. स्थानिक स्वराज्य संस्था निवडणुकांसाठी राज्य निवडणूक आयोगाची नियमावली.

आचारसंहितेचे प्रमुख 6 विभाग

1. सामान्य वर्तन नियम (General Conduct)

सर्व पक्षांनी एकमेकांवर वैयक्तिक टीका करू नये.

जाती, धर्म, भाषा यांच्या आधारावर मत मागू नयेत.

प्रचार शांततेत करावा.

2. मिटिंग आणि जाहीर सभांचे नियम

सभा घेण्यापूर्वी परवानगी घ्यावी.

लाऊडस्पीकरची वेळ (साधारणपणे सकाळी 6 ते रात्री 10) मर्यादित असते.

रस्त्यांवर वाहतूक अडवू नये.

3. मिरवणूक व प्रचार वाहन वापर नियम

पोलिसांना माहिती देऊनच मिरवणूक काढावी.

सरकारी वाहन वापरू नये.

वाहनावर लावलेले पोस्टर किंवा झेंडे मंजूर मयदित असावेत.

4 मतदान केंद्रासंबंधी नियम

मतदानाच्या दिवशी 200 मीटरच्या आत प्रचार बंद.

मतदारांना पैसे, भेटवस्तू देणे प्रतिबंधित.

मतदान केंद्रावर फक्त अधिकृत व्यक्तींनाच प्रवेश.

5. सत्ताधारी पक्षासाठी विशेष नियम

नवीन योजना, निधी, नियुक्त्या किंवा ट्रान्सफर जाहीर करू शकत नाहीत.

सरकारी जाहिरातींमध्ये मुख्यमंत्री, मंत्री यांचे फोटो वापरू शकत नाहीत.

सरकारी गाडी, अधिकारी, कर्मचारी प्रचारासाठी वापरू शकत नाहीत.

6. माध्यमांतील नियम

टीव्ही, रेडिओ, सोशल मीडियावर paid news गुन्हा आहे.

सर्व उमेदवारांना समान संधी दिली पाहिजे.

मतदारांसाठी उपयोगी गोष्टी

• जर कोणता उमेदवार आचारसंहिता मोडत असेल तर तुम्ही थेट CVIGIL App (Election Commission App) वर फोटो/व्हिडिओ अपलोड करून तक्रार करू शकता.
• तक्रार नोंदवल्यावर निवडणूक आयोग त्यावर तत्काळ कारवाई करतो.