जमिनीसंबंधी कुळ म्हणजे कोण?

कुळ म्हणजे अशी व्यक्ती जी दुसऱ्याच्या मालकीच्या जमिनीवर कायदेशीरपणे शेती करत असते, आणि त्याचे हक्क कायद्याने संरक्षित असतात.

कायद्यानुसार कुळ म्हणजे

• जो इतर व्यक्तीच्या मालकीच्या कृषी जमिनीवर निश्चित कालावधीपासून शेती करतो.
• त्याने त्या जमिनीचा नियमित कर भरला आहे किंवा मालकाशी करार केला आहे.
• त्याची नाव नोंद "क" सदरात "कुल" म्हणून असते.

कुळांचे हक्क

1 हकालपट्टीपासून संरक्षण (Eviction Protection)

कुळास मालकाने फक्त कायदेशीर कारणास्तव हटवता येते.

तहसीलदार किंवा सक्षम प्राधिकरणाची परवानगी आवश्यक असते.

2 मालकी हक्क मिळवण्याचा अधिकार

कुळास कायद्यानुसार (1948 व 1976 च्या कायद्यानुसार) जमीन विकत घेण्याचा प्राधान्य अधिकार (right of purchase) आहे.

1 एप्रिल 1957 पूर्वीपासून कसणारे कुळ अनेकदा "स्वयंचलित मालक" बनतात.

3 जमीन हस्तांतरण मर्यादा

कुळ म्हणून विकत घेतलेली जमीन पुढे विक्रीसाठी काही अटींवरच पात्र असते.

जर कुळाने मालकी घेतली असेल, तर ती जमीन नॉन-कृषकास विकणे बंधनकारक नाही.

4 कुळाची नोंद व 7/12 उताऱ्यावर उल्लेख

कसणाऱ्या कुळाची नोंद "क" सदरात येते.

उदा: "क" सदर - कुलः रामभाऊ गणपत पाटील

ही नोंद कुळाच्या हक्काची स्पष्ट ओळख असते.

5 कुळ अधिकारासाठी अर्ज व प्रक्रिया

तहसील कार्यालयात अर्जः कुळ हक्क मान्यता व रजिस्ट्रेशनसाठी.

पंचनामा व शेतकरी पुरावे सादरः जमीन कसण्याचा कालावधी, कर भरल्याचे पुरावे, साक्षीदार. तहसीलदाराच्या चौकशीसाठी उपस्थिती.

हुकूम जारीः योग्य वाटल्यास तहसीलदार "कुळ" हक्क मंजूर करतो.

6 कुळाने हक्क गमावण्याचे कारणे

जर जमीन पडीक ठेवली गेली असेल.

कुळाने परस्पर विक्री केली असेल.

जमीन कसणे बंद केले असेल.

7 महत्त्वाचे न्यायनिर्णय

कसणाऱ्यास विना-परवानगी हटवणे बेकायदेशीर ठरते.

कुळ म्हणून मंजूर व्यक्तीस "Protected Tenant" दर्जा असतो.

8 कुळ हक्क मिळवण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे

7/12 उतारा (पूर्वीपासून)

शेतीच्या उत्पन्नाचे पुरावे (मिळकत प्रमाणपत्र, वसुली रजिस्टर)

वस्ती दाखला

शेतीचा व्यवहार दर्शवणारे दस्तऐवज (कर भरल्याची पावती, वीज बिल इ.)

कुळांचे प्रकार

1 सुरक्षित कुळ (Protected Tenant) ज्याने कायद्यानुसार कसण्याचा हक्क मिळवलेला असून त्याला हटवता येत नाही.

2 खुल्या बाजारातील कुळ (Ordinary Tenant) जो विशिष्ट करारावर जमीन कसतो, पण त्याच्यावर कायद्यानुसार सर्वच संरक्षण लागू होत नाही.

3 स्वयंघोषित कुळ (Deemed Tenant) जो कायद्यानुसार कुळ मानला जातो जरी त्याची कुठलीही नोंद नसली तरी.

1 एप्रिल 1957 पूर्वीचे कसणारे कुळ

• हे फार महत्त्वाचे आहे. 1 एप्रिल 1957 पूर्वीपासून कुळ म्हणून शेती करणाऱ्या व्यक्तीस काही जिल्ह्यांमध्ये स्वतःहून मालकी (deemed ownership) प्राप्त झाली होती (1976 कायद्यानुसार).
• त्यांना मालकाने विक्री न करता देखील सार्वजनिक रजिस्ट्रेशन करून जमिनीचा हक्क मिळवता आला होता.

कुळाच्या जमिनीचे पुनर्विकास व कायदेशीर मर्यादा

• कुळ म्हणून मिळालेल्या जमिनीवर 10 वर्षापर्यंत विक्री करता येत नाही (काही प्रकरणांमध्ये 15 वर्षे).
• जर विक्री करायची असेल, तर जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी यांची परवानगी आवश्यक असते.

कुळा विरुद्ध मालक वादात कायदेशीर प्राधिकरण

कुळा संबंधित वाद असल्यास तहसीलदार किंवा सबल अधिकारी (संपत्ती/कृषी न्यायालय) हे न्यायनिर्णय देतात.

अपीलसाठी उपविभागीय अधिकारी (SDO) कडे दाद मागता येते.

कुळ हक्क प्राप्त केल्यानंतर सातबाऱ्यावर बदल कसा होतो ?

"क" सदरातील "कुळ" नोंद वजा होऊन "मालक" म्हणून नाव येते.

फेरफार क्रमांक दिला जातो (उदा. फेरफार क्र. ५८४/२०२४)

कुळाचे हक्क वारसास मिळतात का?

हो. कुळाने जर नियमित शेती केली आणि कायद्यानुसार नोंद असली, तर त्याचे हक्क त्याच्या वारसास मिळतात, आणि तो देखील "कुळ" मानला जातो.