Royalty (गौण खनिज परवाना) म्हणजे काय?

Royalty (गौण खनिज परवाना) म्हणजे सरकारकडून दिला जाणारा असा परवाना ज्याद्वारे तुम्हाला गौण खनिज (Minor Minerals) जसे की वाळू, मुरूम, खडी, दगड, माती, गिट्टी, इ. उत्खनन (खणकाम) करण्याचा कायदेशीर हक्क मिळतो.

यासाठी सरकारला ठराविक रॉयल्टी शुल्क (Royalty Fee) भरावे लागते.

सोप्या भाषेतः जमीन तुमची असली तरी त्याखालील गौण खनिज काढण्यासाठी सरकारचा परवाना आणि रॉयल्टी भरल्याशिवाय उत्खनन करता येत नाही.

महत्त्वाचे पॉइंट

• कोण देतो? जिल्हाधिकारी /तहसील कार्यालय (Mining Dept.)
• 'कशासाठी? वाळू, मुरूम, खडी, दगड इ. काढण्यासाठी
• 'फी कशी? प्रति ब्रास / टन प्रमाणे सरकार ठरवते
• परवाना नसताना उत्खनन केल्यास ? दंड + गुन्हा दाखल
• होऊ शकतो.
• Validity (कालावधी) → ठराविक कालावधीसाठी (उदा. काही महिने/वर्ष)

संबंधित कायदा

• Mines and Minerals (Development and Regulation)
• Act, 1957
• Maharashtra Minor Mineral Extraction Rules, 2013
• गौण खनिजांचे नियंत्रण राज्य सरकारकडे असते.

गौण खनिजात काय येते?

• वाळू (Sand)
• मुरूम (Murum)
• खडी / गिट्टी (Gravel)
• दगड (Stone)
• माती (Ordinary Clay)
• मुरमाड माती / लाल माती
• बांधकामासाठी वापरली जाणारी नैसर्गिक खनिजे

रॉयल्टी काढण्यासाठी लागणारी कागदपत्रे

1 7/12 उतारा व फेरफार

2 जमीन मालकाची संमती (जर जमीन तुमची नसेल तर)

3 आधार कार्ड / ओळखपत्र

4 नकाशा (Location Map / Gut Map)

5 अर्ज फॉर्म (Mining Office)

6 पर्यावरण परवानगी (काही प्रकरणात आवश्यक)

रॉयल्टी कशी ठरते?

• सरकार प्रति ब्रास / टन / घनमीटर प्रमाणे रेट ठरवते.
• वाळूचे रेट जास्त, माती/मुरूम कमी.
• रेट जिल्हानुसार बदलू शकतात.
• बहुतांश वाळू E-Auction (लिलाव) ने दिली जाते.

Transit Pass / Royalty Challan म्हणजे काय ?

खनिज वाहतूक करताना Royalty Challan / TP (Transit Pass) असणे बंधनकारक आहे.

यामध्येः

• परवाना क्रमांक
• खनिज प्रकार
• प्रमाण
• वाहन क्रमांक
• स्त्रोत (Source)
• नसल्यास वाहन जप्त + दंड होतो.

1. बेकायदेशीर उत्खनन दंड
2. मोठा दंड (₹50,000 पासून लाखो रुपये)
3. वाहन / JCB जप्त
4. गुन्हा दाखल (Criminal Case)
5. पुन्हा परवाना मिळणे कठीण

• परवान्याचा कालावधी व Renewal
• परवाना ठराविक कालावधीसाठी (उदा. 1 वर्ष / 5 वर्ष).
• 'कालावधी संपण्यापूर्वी Renewal अर्ज करावा लागतो.
• नियमभंग केल्यास Renewal नाकारले जाऊ शकते.

Environment Clearance (EC) कधी लागते ?

'मोठ्या प्रमाणात उत्खनन (विशेषतः वाळू घाट).

5 हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्र.

Pollution / नदी / पर्यावरणावर परिणाम असल्यास.

Royalty vs Dead Rent (फरक)

Royalty → जितके खनिज काढाल त्यावर पैसे

Dead Rent → काढले नाही तरी किमान ठरलेली रक्कम

जमीन मालकांसाठी महत्त्वाची माहिती

• जमीन तुमची असली तरी खनिज सरकारचे असते.
• परवाना नसताना माती/मुरूम काढणे गुन्हा आहे.
• बांधकामासाठी थोडी माती काढताना काही वेळा सूट (Local rules) मिळते.