डिजिटल ग्रामपंचायत म्हणजे काय?

डिजिटल ग्रामपंचायत म्हणजे पारंपरिक ग्रामपंचायतीच्या कामकाजाला डिजिटल (संगणकीकृत) पद्धतीने अधिक प्रभावी, पारदर्शक व जलद करण्याची एक आधुनिक संकल्पना आहे.

यामध्ये ग्रामपंचायतीच्या सर्व सेवा व माहिती डिजिटल माध्यमातून उपलब्ध करून देण्यात येतात.

डिजिटल ग्रामपंचायतची मुख्य वैशिष्ट्ये

1 ऑनलाइन सेवा सुविधा

७/१२ उतारा, ८अ, उत्पन्न, जात, रहिवासी प्रमाणपत्रे ऑनलाइन मिळणे.

मालमत्ता कर भरणा ऑनलाइन.

विविध अर्ज व तक्रारी ऑनलाईन करता येणे.

2 ई-गव्हर्नन्स (E-Governance)

ग्रामपंचायतीचे सर्व कामकाज संगणकीकृत केले जाते.

निर्णय प्रक्रिया, सभा व खर्चाचे रेकॉर्ड ऑनलाइन ठेवले जातात.

3 पारदर्शक व उत्तरदायी प्रशासन

नागरिकांना त्यांच्या भागातील विकासकामांची माहिती ऑनलाइन मिळते.

भ्रष्टाचारात घट.

4 डिजिटल साक्षरता वाढवणे

गावातील लोकांना संगणक, इंटरनेट व मोबाईलच्या वापराबाबत प्रशिक्षण देणे.

5 स्मार्ट ग्रामपंचायतद्वारे स्मार्ट गाव विकास

जल व्यवस्थापन, कचरा व्यवस्थापन, ऊर्जा वापर नियंत्रण, सीसीटीव्ही यंत्रणा आदी बाबतीत डिजिटल उपाय.

डिजिटल ग्रामपंचायतीचे फायदे

• नागरिकांना घरबसल्या सेवा मिळतात.
• वेळ आणि पैशांची बचत होते.
• प्रशासकीय प्रक्रिया जलद होतात.
• माहिती सहजपणे उपलब्ध होते.
• प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि जबाबदार बनते.

डिजिटल ग्रामपंचायतीचे घटक

1 ग्रामपंचायत डिजिटल पोर्टल / वेबसाइट

ग्रामपंचायतीची माहिती, सभेचे निर्णय, निधीचा वापर, योजनांची माहिती.

2 सीएससी (Common Service Centers)

गावातच डिजिटल सेवा केंद्र सुरू करून नागरिकांना सुविधा उपलब्ध करून देणे.

3 ई-ग्रामस्वराज पोर्टल (eGramSwaraj)

भारत सरकारचे पोर्टल जेथे ग्रामपंचायतींचे बजेट, योजना व कामांची माहिती असते.

4 मोबाईल अॅप्स

काही ग्रामपंचायती स्वतःचे अॅप्स विकसित करतात ज्यामुळे सेवा मोबाइलवर मिळतात.

डिजिटल ग्रामपंचायतद्वारे मिळणाऱ्या सेवा

1 ऑनलाइन : भरणा आणि पावती. मालमत्ता कर

2 प्रमाणपत्रे : रहिवासी, उत्पन्न, जात इ. अर्ज व मिळकती.

3 ग्रामसभेचे : व्हिडिओ ऑनलाईन पाहता येतात.

4 विकासकामांचा तपशील : निधी, टेंडर, कामाची प्रगती.

5 तक्रार निवारण : ऑनलाइन तक्रार नोंदणी व ट्रॅकिंग.

6 योजना माहिती : शासकीय योजनांची माहिती व अर्ज सुविधा.

डिजिटल ग्रामपंचायतीसाठी लागणारी साधने

• संगणक आणि इंटरनेट कनेक्शन.
• सीसीटीव्ही कॅमेरे.
• प्रोजेक्टर आणि साउंड सिस्टम (ग्रामसभा दाखवण्यासाठी).
• कर्मचारी प्रशिक्षण.
• मोबाइल व वेब अॅप्स.

आव्हाने (Challenges)

• काही गावांमध्ये इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीचा अभाव.
• लोकांची डिजिटल साक्षरता कमी.
• कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण कमी.
• आर्थिक मर्यादा.

भविष्यातील संधी

1 AI आणि IoT चा वापरः कचरा व्यवस्थापन, पाणी पुरवठा, रस्ते देखभाल यासाठी.

2 डिजिटल ग्रामसभेचा प्रसारः गावकरी घरबसल्या ग्रामसभा पाहू शकतात.

3 नागरिक सहभाग वाढवणे: व्हॉट्सअॅप बॉट्स, अॅप्स द्वारे लोकांच्या प्रतिक्रिया घेणे.

महाराष्ट्रातील उपक्रम

MahaOnline, eGramSwaraj, Digital India या उपक्रमांतर्गत महाराष्ट्रात अनेक ग्रामपंचायती डिजिटल बनविण्यात आल्या आहेत.