गावातील तंटामुक्ती अध्यक्ष म्हणजे कोण? आणि कार्य?

गावातील तंटामुक्ती अध्यक्ष म्हणजे ग्रामपंचायत स्तरावर नेमण्यात आलेल्या "तंटामुक्ती समिती"चा प्रमुख, जो गावातील वाद-विवाद आणि तंटे ग्रामस्थांच्या सहभागाने न्यायपूर्वक आणि शांततेने सोडवण्यासाठी काम करतो.

तंटामुक्ती अध्यक्ष म्हणजे काय ?

• तंटामुक्ती अध्यक्ष हा तंटामुक्ती समितीचा प्रमुख असतो. त्याचं मुख्य काम म्हणजे -
• गावातील छोटे-मोठे वाद पंचायत पातळीवरच सोडवणे.
• कोर्ट किंवा पोलीस स्टेशनमध्ये जाण्यापूर्वीच समेट घडवून आणणे.
• गावामध्ये शांतता, बंधुभाव, आणि कायदा-सुव्यवस्था राखण्यासाठी काम करणे.

तंटामुक्ती समिती म्हणजे काय ?

• ही एक ग्रामस्तरावरील समिती आहे, जिला महाराष्ट्र शासनाने कायद्यात मान्यता दिली आहे.
• यामध्ये ग्रामपंचायतीचे सदस्य, सामाजिक कार्यकर्ते, शिक्षक, प्रतिष्ठित नागरिक इ. लोकांचा समावेश असतो.
• ही समिती गावात वकिली न करता वाद सोडवण्यासाठी अस्तित्वात आणली आहे.

तंटामुक्ती अध्यक्ष कोण असतो ?

1. तो ग्रामसभा किंवा ग्रामपंचायतीद्वारे नियुक्त केला जातो.
2. अनेकदा सार्वजनिक प्रतिष्ठा असलेला, अनुभव असलेला, निष्पक्ष व मध्यममार्गी व्यक्ती अध्यक्ष म्हणून निवडला जातो.
3. त्याच्या नेतृत्वाखाली वादग्रस्त प्रकरणं ऐकली जातात आणि दोन्ही पक्षांमध्ये संवाद घडवून समेट केला जातो.

तंटामुक्ती अध्यक्षाचे प्रमुख कार्य

1. वादांमध्ये मध्यस्थी करणे.
2. गावात तंटामुक्त वातावरण निर्माण करणे.
3. छोटे कौटुंबिक, जमिनीचे, सामाजिक वाद सोडवणे.
4. दोन्ही पक्षांचे म्हणणे ऐकून योग्य तो निर्णय देणे.
5. सामंजस्य, तडजोड, आणि नातेसंबंध जपणं यावर भर देणे.

सोडवले जाणारे काही वाद प्रकार

1. शेजारी वाद.
2. मालमत्तेचे वाद (सीमा, वापर इ.).
3. कौटुंबिक वाद.
4. भांडण, शिवीगाळ, किरकोळ मारामारी.
5. समाजाच्या नियमांचं उल्लंघन.

तंटामुक्ती अध्यक्षाचे अधिकार काय ?

• त्याच्याकडे कायदेशीर अटक किंवा दंड आकारण्याचे अधिकार नसतात,पण तो ग्रामस्तरावर न्यायिक समजूत घालतो.
• जे निर्णय तंटामुक्ती समितीत घेतले जातात, ते दोन्ही पक्षांनी मान्य केल्यास ते मान्यताप्राप्त असतात.

तंटामुक्ती समितीचं महत्त्व

• गावात एकोपा आणि शांती राखली जाते.
• कोर्ट-कचेऱ्यांचे खर्च, वेळ वाचतो.
• गावात सामाजिक संवाद वाढतो.
• कायद्याची अंमलबजावणी सोपी होते

उदाहरण :- 

• गावातील दोन शेतकऱ्यांमध्ये शेजारील बांधाच्या जागेवरून वाद झाला.
• त्यांनी पोलीस स्टेशनमध्ये जाण्याऐवजी तंटामुक्ती समितीकडे अर्ज केला.
• अध्यक्षाने दोन्ही बाजू ऐकून, पंचांच्या उपस्थितीत तडजोडीने तो वाद गावातच मिटवला.

तंटामुक्ती समितीबाबत शासन नियम व अधिसूचना

• महाराष्ट्र शासनाने 2007 साली "तंटामुक्त गाव अभियान" सुरू केलं होतं.
• त्यानंतर "तंटामुक्त ग्राम समिती नियमावली" लागू झाली आणि प्रत्येक गावात ही समिती अनिवार्य करण्यात आली.
• ही समिती ग्राम न्यायालय कायदा, 2008 आणि ग्रामपंचायत अधिनियम, 1958 च्या नियमांनुसार ग्रामस्तरावरील वाद मिटवण्यासाठी अधिकृत आहे.

तंटामुक्ती समितीची रचना

1 अध्यक्ष (Chairperson)

स्थानिक प्रतिष्ठित व्यक्ती.

ग्रामसभेच्या मंजुरीनं निवडले जातात.

2 सदस्य

महिला, युवक प्रतिनिधी, सामाजिक कार्यकर्ते, शिक्षक, सेवाभावी संस्था सदस्य.

किमान 7 ते 15 सदस्य असू शकतात.

3 सचिव

ग्रामसेवक किंवा ग्रामपंचायतीचा कर्मचारी.

महिलांचे प्रतिनिधित्व अनिवार्य आहे, आणि विविध समाजघटकांचेही प्रतिनिधित्व अपेक्षित असते.

तंटामुक्ती अध्यक्षासाठी पात्रता

1. गावातील रहिवासी असणे.
2. सामाजिक कार्यात सक्रिय असणे.
3. कोणत्याही गंभीर गुन्ह्यात आरोपी नसणे.
4. निष्पक्ष व सुसंवादक्षम व्यक्तिमत्व असणे.

तंटामुक्ती समिती काम करताना कशाप्रकारे वाद सोडवते ?

• तक्रार प्राप्त होते (लेखी/मुख्य स्वरूपात).
• दोन्ही पक्षांना सुनावणीस बोलावलं जातं.
• समोरासमोर चर्चा, पंचांच्या उपस्थितीत संवाद.
• तडजोडीचं लेखी निवेदन तयार केलं जातं.
• दोघे पक्ष सही करून मान्य करतात.
• समाधान झाल्यास प्रकरण बंद केलं जातं.
• जर वाद फार मोठा किंवा गुन्हेगारी स्वरूपाचा असेल (उदा. मारहाण,
• खून, बलात्कार), तर ते प्रकरण पोलीसांकडे पाठवले जाते.